«قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ العاش قۇرىلعان كەزەڭىنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنى تۇتاس ءبىر تاريح. وسى جىلدار ىشىندە كومپانيا باتىس قازاقستانداعى اقتاۋ قالاسىنان 230 شاقىرىم جەردەگى بوزاششى ويىسىمىنىڭ سولتۇستىك-باتىس شەتىندە ورنالاسقان «قاراجانباس» كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرىپ كەلەدى. مۇندا العاش رەت قارا التىن 1974 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا ءوندىرىلدى. گەولوگيالىق بارلاۋشىلاردىڭ, بۇرعىلاۋشىلاردىڭ, ونەركاسىپ قۇرىلىسشىلارى مەن ماماندارىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كەن ورنىندا مۇنايدىڭ العاشقى توننالارى وندىرىلە باستادى. بۇگىندە «قاراجانباسمۇناي» اق ەلىمىزدەگى ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزى زور كومپانيا سانالادى. كاسىپورىن ءوزىنىڭ ميلليون تونا مۇنايىن العاش رەت 1984 جىلى ءوندىرىپ الدى.
مەكەمە ۇجىمى وسى جىلدار ارالىعىندا مۇناي ءوندىرۋ قارقىنىن ارتتىرا وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەسىن قوستى. تەك جابىسقاقتىعى جوعارى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە سۋلانۋ قۇرامى جوعارى مۇناي قورلارىن ازىرلەۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا كۇردەلى مىندەتتەردى جۇزەگە ءساتتى اسىردى. ساۋاتتى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت پەن بىلىكتى ماماندار, سونداي-اق قازىرگى زاماننىڭ وزىق تەحنولوگياسىن پايدالانۋ مەن سەرىكتەستەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇناي ءوندىرۋ ءىسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. كاسىپورىننىڭ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلىپ, شۆەيتسار ساعاتى سياقتى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىر. گەولوگتار مەن قايتا وندىرۋشىلەر, شەبەرلەر مەن تەحنولوگتار, اۋىسىم باسشىلارى مەن وپەراتورلار ءوز جۇمىستارىن ساۋاتتى جۇرگىزىپ, جۇمىس بارىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى سەزىندى. كومپانيا جۇمىسشىلارى قارا التىننىڭ قۇنىن ءبىلىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. بۇگىنگى كۇنى ەڭبەك ۇجىمى العا قويعان مىندەتتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىر. ءبىرتۇتاس ۇجىم ورتاق يدەيامەن ءومىر سۇرەدى, ءوز تاعدىرلارىن سوعان ارناعان, كۇنبە-كۇن ۇڭعىما جۇمىستارىنا جاناشىرلىقپەن قارايدى.
اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىندعى كەن ورنىن ورنالاستىرۋ كارتاسىندا «قاراجانباس» كەن ورنىنىڭ بارلىق ينفراقۇرىلىمى الاقانداعىداي كورىنەدى. ۇڭعىما كوشەتى, مۇناي ازىرلەۋ جانە وڭدەۋ قوندىرعىلارى, رەزەرۆۋارلار, جىلىتۋ پەشتەرى, سەپاراتورلار, ءوزارا بىرنەشە شاقىرىم بويىمەن جالعاسقان ءتۇرلى ماقساتتاعى ىشكى ونەركاسىپ قۇبىرلارى. مۇناي دايىنداۋ جانە ايداۋ تسەحى دا بارلىق تەحنولوگيالىق جابدىقتاردىڭ جۇمىسى كورىنەدى, «جاندى شكالا» قۇرامىندا مۇناي بار سۇيىقتىق تىعىزدىعىنىڭ, تەمپەراتۋراسىنىڭ, قوزعالىس جىلدامدىعىنىڭ جانە مۇناي رەزەرۆۋارلارىنىڭ تولۋىنىڭ ءسال-ءپال وزگەرىسىن وتە سەرگەك سەزىنەدى. بىراق بارلىعىنىڭ نازارى «قاراجانباس» كەن ورنىنان مۇناي دايىنداۋ جانە ايداۋ تسەحىنا كەلەتىن «قارا التىننىڭ» ءاربىر تونناسىن جۇيەلى ولشەپ وتىراتىن «ەسەپتەگىشكە» اۋدارىلعان. ەلۋ ميلليون توننا مۇناي ءوندىرىلدى. كاسىپورىن ۇجىمى كۇتكەن وقيعا بولدى. بۇل كاسىپورىن ۇجىمىنىڭ كوپتەن كۇتكەن جاڭالىعى بولىپ وتىر.
«مۇناي ءوندىرىسى – ىركىلىستى كوتەرمەيتىن ءۇردىس. بىرنەشە مينۋتتار اراسىندا وندىرىلگەن 50 ميلليونعا مۇنايدىڭ كەزەكتى توننالارى قوسىلدى. جاڭا شىڭدارعا اپاراتىن جول ەسەبى باستالدى جانە ۋاقىت وتە كەلە «قاراجانباس» كەن ورنى تاريحىندا جاڭا جەڭىستەر جازىلاتىن بولادى. ال بۇل دەگەنىڭىز – ءبىزدىڭ الدىمىزدا, ەڭ كەمى ءۇش وندىق جەمىستى ەڭبەك جىلى جانە تاعى ءبىر «مەرەيتويلىق» مۇناي تونناسى كۇتىپ تۇر دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە قازىرگى كۇنى كاسىپورىندا زور تاجىريبە جيناقتالعان, ءبىزدىڭ جوعارى بىلىكتى كەرەمەت ۇجىمىمىز بار, كاسىپورىننىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە – مۇناي وندىرۋدەن دايىنداۋعا جانە تاسىمالداۋعا دەيىنگى جۇمىستاردىڭ بارلىق رەتىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بارلىق قاجەتتى وندىرىستىك ينفراقۇرىلىم بار», دەيدى «قاراجانباسمۇناي» اق گەولوگيا جانە يگەرۋ دەپارتامەنتى يگەرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير تۋركوۆ.
50 ميلليون توننا مۇناي – بۇل ونداعان ەڭبەك جىلدارى, كاسىپورىنعا ءوزىن ارناعان ادامداردىڭ تاعدىرى جانە جالپى يدەيامەن ءومىر سۇرەتىن ءبىرتۇتاس ۇجىمدى قامتيتىن وتە ايتارلىقتاي سان جانە ايرىقشا وقيعا. قول جەتكىزگەن تابىس – ءسوزسىز, ارالىق: تاعى ءبىر ماڭىزدى ءىس اتقارىلدى, تاعى ءبىر بيىك باعىندىرىلدى. وسى جىلدار ارالىعىندا كوپتەگەن جارقىن ەستەلىكتەر قالدى, ونى ۇمىتۋعا بولمايدى. سوسىن سول كەزدە باستالعان ءىستىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, دامىپ جاتقانىن جانە جاڭا ساپاعا شىققانىن كورۋ قۋانىشتى. وسىلاي دەگەن «قاراجانباسمۇناي» اق باس گەولوگى گۇلزيرا ساتانوۆا كاسىپورىننىڭ ارداگەر جۇمىسشىلارىنا العىس ءبىلدىرۋدى ءوزىنىڭ پارىزى سانايدى.
«قاراجانباس» كەن ورنىنداعى بولجانعان قور بويىنشا مۇناي ءوندىرۋدىڭ كوممەرتسيالىق كەلەشەگى ونداعان جىلدارعا جەتەتىنىن وتاندىق عالىمدار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جىل سايىن حالىقارالىق تاۋەلسىز اۋديتورلىق كومپانيالاردىڭ تاراپىنان دا باعالانىپ وتىر. دەسە دە مەن «قاراجانباس» كەن ورنىنداعى جەر قاباتى تاعى كوپتەگەن زەرتتەلمەگەن قۇپيالارعا تولى, اشىلماعان رەسۋرستار بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن. «قاراجانباستاعى» كەن ورنىندا 6000-8000 مەتر تەرەڭدىكتى بارلاۋ مەن زەرتتەۋدى بولاشاقتا جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلارلانىپ وتىر. «قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ بارلىق ارداگەرلەرى مەن ۇجىمىن جارتى ميلليون توننا مۇناي وندىرۋىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, كومپانياعا جاقىن بولاشاقتا العاشقى ءجۇز ميلليون توننا مۇناي ءوندىرۋىن, جەر قويناۋىنىڭ جاڭا كەلەشەكتەرىن اشۋىن جانە ودان كەيىنگى كەزدە وندىرىلەتىن مۇنايدى ميلليارد باررەلدەرمەن ەسەپتەۋىن تىلەيمىن», دەيدى «قاراجانباسمۇناي» اق باس گەولوگى گۇلزيرا ساتانوۆا.
«قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ ستراتەگيالىق دامۋىندا الداعى ون جىلدىقتا 6 مىڭ مەتر تەرەڭدىكتەگى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات الۋعا قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان. وسى ماقساتتا كومپانيا «قاراجانباس-تەڭىز» تەڭىز قۇرىلىمدارىن الىپ, وندا جۇمىس جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. بۇگىندە وسى ماسەلەنى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ناتيجەلى بولعان جاعدايدا كاسىپورىنعا بىلىكتى ماماندار قاجەت بولادى. ولاردى كاسىپورىنعا تارتۋ شارالارىن قازىردەن باستاپ ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.
«ەسەپ بويىنشا «قاراجانباس» كەن ورنىندا يگەرىلۋى ءتيىس 97 ميلليون توننا مۇناي ءونىمىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا جارتىسىنان استامىن «قاراجانباس» مۇنايشىلارى يگەرىپ, ەلىمىزگە تابىستادى. كەن ورنىنىڭ تاريحىن قالىپتاستىرۋعا, كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ, سونىمەن قاتار جاقسى جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزۋگە زەينەتكەرلىككە شىققان اعا-اپالارىمىز بەن ولاردىڭ جولىن جالعاستىرۋشى بىلىكتى مۇنايشىلار مەن جاس مامانداردىڭ قوسقان ۇلەسى زور. وسى ازاماتتار كومپانيامىزدىڭ وركەندەپ وسۋىنە وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن اياماي قوسۋىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى جەتىستىككە جەتىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ وسىنداي ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان, تابىستى كەنىشتە ەڭبەك ەتۋىمىزگە اپتاپ ىستىققا, بوران-سۋىققا قاراماي وزدەرىنىڭ قاجىرلى ەڭبەكتەرىمەن جول اشقان اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ىقىلاسپەن ەسكە الىپ, زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قازىرگى ۋاقىتتا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن «قاراجانباسمۇناي» كومپانيالار توبىنىڭ جۇمىسكەرلەرىنە, ارداقتى اعالارىمىز مەن اپالارىمىز ەڭبەك ەتكەن جىلى ۇيامىزدى ودان ءارى وركەندەتىپ, كەلەشەك جاس بۋىنعا ابىرويمەن تابىستاۋعا جەتكىزسىن دەگىم كەلەدى», دەيدى «قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ ءوندىرىس ديرەكتورى وڭعار قابىلوۆ.
قازاقستاندىق مۇناي سەكتورلارىنا بۇل كۇندە كەن ورىندارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن تابىستىلىعىن كوتەرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان «قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ ورتا مەرزىمدى بينزەس ستراتەگياسى وندىرىلگەن مۇناي كولەمىن بىرتىندەپ ارتتىرۋدى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەتىپ وتىر.
«مۇناي كومپانياسىنىڭ جەتىس-
تىگى ەكى نارسەدەن – كومپانيانىڭ ءوزىنىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىنەن جانە كۇردەلى ساياسي پروتسەستەرگە, گەوساياساتقا تاۋەلدى نارىقتىق كونيۋنكتۋرادان قۇرالادى. قاراجانباسمۇنايدىڭ مىندەتى – وتاندىق ەكونوميكانىڭ مۇددەسى ءۇشىن قولدا بار الەۋەتتى مەيلىنشە پايدالانۋ, ىشكى مۇمكىندىكتەردى دامىتۋ جانە قولدانىستاعى رەسۋرستاردى باسەكەلەستىك باسىمدىلىققا شىعارۋ. جانە بۇل مىندەت, ءوندىرىستىڭ نەگىزگى ءوسىمى قازىرگى كۇنى كومپانيانىڭ قۇرامىنداعى ادام كاپيتالى – «قاراجانباسمۇناي» اق قىزمەتشىلەرىمەن, ياعني ءبىزدىڭ بىلىكتى گەولوگتارمەن, تەحنولوگتارمەن, ينجەنەرلەرمەن, باسقا باعىتتاعى ماماندارمەن تىكەلەي بايلانىستى», دەيدى «قاراجانباسمۇناي» اق ءوندىرىس جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى نۇرجان ءابدىراحمانوۆ.
كومپانيانىڭ الداعى جوسپارلارىندا سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى دە تۇر. بۇل باعىتتا كاسىپورىن جىل سايىن وندىرىسكە ەكولوگيالىق زالالدى ازايتاتىن جاڭا پروگرەسسيۆتى تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ كەلەدى. كومپانيادا سونداي-اق ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن وندىرىستىك باسقارۋ جۇيەلەرىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى دە قولعا الىنعان.
«قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى كەن ورنىمەن بىرگە تىنىستاپ, ءوندىرىستىڭ ورگە باسۋىنا قاجىرلى ەڭبەگى مەن ءومىرىن ارناعان ازاماتتاردىڭ تاباندى ەڭبەكتەرى بۇگىندە جەمىسىن بەرىپ وتىر. گەولوگ, شەبەر, وپەراتور, جوندەۋشى, جۇرگىزۋشى سىندى مۇناي وندىرىسىندەگى جانداردىڭ قول جەتكىزگەن 50 ميلليون توننا ونىمىندە ماڭداي تەرى مەن بىلەك كۇشى جاتىر. ءبىز ۇنەمى كومپانيادا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى مەن ولاردىڭ اتقاراتىن جۇمىسىنا باسا ءمان بەرەمىز. كوڭىلدەرىڭىزدىڭ توق بولىپ, جۇمىسقا دەگەن ىنتالارىڭىزدىڭ جوعارى بولۋى اسا ماڭىزدى. قاتارىمىزدى تولىقتىرىپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ بىلىكتى مامان رەتىندە قالىپتاسۋىن نازاردا ۇستاپ كەلەمىز. مۇناي ونەركاسىبى – ۇزدىكسىز ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. «قاراجانباس» كومپانيالار توبىنا كىرەتىن «قاراجانباسمۇناي» اق, «تۇلپارمۇنايسەرۆيس» جشس, «ارعىماقترانسسەرۆيس» جشس, «تەحنولوگيالىق كولىك جانە ۇڭعىلارعا قىزمەت كورسەتۋ باسقارماسى» جشس ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ ۇلكەن وتباسى رەتىندە مۇناي ءوندىرۋشى الپاۋىت كومپانياعا اينالدى. 50 ميلليون توننا. اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولارلىق بۇل كورسەتكىش ءاربىر قاراجانباستىقتىڭ كوكەيىندە ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى. ماڭىزدى ءىس كومپانيانىڭ باعىندىرعان ءبىر بيىك بەلەسى», دەيدى «قاراجانباسمۇناي» اق-تىڭ پرەزيدەنتى لي تەتسيان.
لي تەتسيان مىرزا سونىمەن قاتار جەتىستىككە جەتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى رەتىندە جوعارى تاجىريبەلى ماماندار مەن ۇيىمشىل ۇجىمنىڭ وندىرىستەگى تيىمدىلىگى ەكەنىن ايتادى. ال اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن ەنشىلەس قۇرىلىمدارىن قوسقاندا جۇمىسشىلاردىڭ سانى 7 مىڭدى قۇرايدى. كاسىپورىننىڭ سەرىكتەستەرى قاتارىندا ارنايى كيىمدەرمەن, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, قورعانىس قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن 300-گە تارتا وتاندىق كاسىپورىن بار. بۇل ۇجىمدار دا مۇنايشىلاردىڭ كەز كەلگەن مەرەكەلىك ءىس-شارالارىنا قاتىسىپ, قۋانىشتارىمەن ورتاقتاسىپ وتىرادى. كومپانيانىڭ 50 ميلليون توننا قارا التىن وندىرۋىنە ارنالعان جيىنىن دا سەرىكتەس, ەنشىلەس كومپانيا قىزمەتكەرلەرى قاتىستىرىلدى. ويتكەنى 50 ميلليون توننا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولارلىق كورسەتكىش. ماڭىزدى ءىس, كومپانيانىڭ باعىندىرعان ءبىر بيىك بەلەسى. الدا جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋدا وسىناۋ ۇجىمدارمەن بىرلەسىپ وتىرىپ كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارىپ, جەتىستىكتەرگە جەتۋ جوسپاردا بار.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
